مراحل تشکیل جنین درآزمایشگاه ای وی اف

یکی از شگفت‌انگیزترین مراحل در درمان ناباروری به روش لقاح آزمایشگاهی (IVF)، تشکیل و رشد جنین در محیط آزمایشگاه است.

در این روش، برخلاف بارداری طبیعی که لقاح تخمک و اسپرم در داخل بدن زن اتفاق می‌افتد، این فرآیند در محیط آزمایشگاه و تحت نظارت متخصصان جنین‌ شناسی انجام می‌شود.

اما پس از لقاح چه اتفاقی می‌افتد؟ جنین چگونه از یک سلول کوچک به مجموعه‌ای از سلول‌ها تبدیل می‌شود؟ متخصصان جنین‌شناسی چگونه کیفیت و روند رشد جنین را بررسی می‌کنند؟

در این مقاله با مراحل تشکیل و تکامل جنین در آزمایشگاه ای وی اف ، از روز اول تا مرحله انتقال به رحم، آشنا می‌شوید.

IVF چیست و لقاح چگونه انجام می‌شود؟

IVF مخفف عبارت In Vitro Fertilization به معنای لقاح خارج از بدن است.

در این روش، پس از تحریک تخمدان‌ها با داروهای هورمونی وسپس رشد تعدادی فولیکول ، تخمک‌ها به روش پانکچر، توسط پزشک فوق تخصص نازایی از تخمدان‌ها استخراج می‌شوند.

همزمان، نمونه اسپرم نیز از همسر فرد دریافت و در آزمایشگاه شستشو و آماده ‌سازی می‌شود.

پس از لقاح موفق، فرآیند شگفت انگیز رشد جنین آغاز می‌شود.

مراحل تشکیل و تکامل جنین در آزمایشگاه :

رشد جنین در آزمایشگاه معمولاً طی 4 تا 5 روز نخست پس از لقاح بدقت بررسی می‌شود. هر روز از این دوره ، تغییرات مهمی در تعداد سلول‌ها، شکل ظاهری و ساختار جنین اتفاق می‌افتد.

روز صفر: دریافت تخمک و انجام لقاح

در روز صفر، تخمک‌های ااستخراج ‌شده توسط پزشک درمان ناباروری ، پس از تفکیک از سلولهای اطراف ، در زیر میکروسکوپ از نظر بلوغ و کیفیت ظاهری بررسی می‌شوند.

تخمک بالغ معمولاً در مرحله متافاز دوم تقسیم میوز (MII) قرار دارد و آمادگی لازم برای لقاح را دارد.

در این مرحله، لقاح به یکی از دو روش اصلی انجام می‌شود:

سپس تخمک و اسپرم در شرایط کنترل ‌شده آزمایشگاهی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند یا در صورت نیاز، از روش تزریق اسپرم به داخل تخمک (ICSI یا همان میکرو اینجکشن استفاده می‌شود.

1- روش IVF معمولی :

در این روش، تعداد مشخصی اسپرم آماده‌ سازی‌شده در کنار هر تخمک قرار داده می‌شود تا اسپرم بتواند به‌صورت طبیعی وارد تخمک شود.

2 - روشICSI :

در روش میکرو اینجکشن ، متخصص جنین‌شناسی با استفاده از میکروسکوپ و ابزارهای بسیار ظریف، یک اسپرم انتخاب‌شده را مستقیماً به داخل سیتوپلاسم تخمک تزریق می‌کند.

انتخاب بین این دو روش به شرایط زوج، کیفیت اسپرم و تخمک و سوابق درمانی بستگی دارد.

روز اول : لقاح

حدود ۱۶ تا ۱۸ ساعت پس از انجام لقاح، تخمک‌ها از نظر وقوع لقاح طبیعی بررسی می‌شوند.

یکی از مهم‌ترین نشانه‌های لقاح موفق، مشاهده دو پیش‌هسته در داخل سلول است.

این دو پیش‌هسته شامل مواد ژنتیکی پدری و مادری هستند که قرار است در ادامه فرآیند رشد جنین با یکدیگر ترکیب شوند.

• مشاهده دو پیش‌هسته نشان‌دهنده لقاح طبیعی است اما به ‌تنهایی سلامت ژنتیکی جنین را تضمین نمی‌کند.

روز دوم : شروع تقسیم سلولی

پس از لقاح، سلول تخم یا زیگوت شروع به تقسیم می‌کند.

در روز دوم، جنین معمولاً به مرحله ۲ تا ۴ سلولی رسیده است.

در این مرحله، اندازه کلی جنین تقریباً ثابت می‌ماند، اما تعداد سلول‌های آن افزایش پیدا می‌کند.

متخصص جنین‌شناسی در این روز مواردی مانند تعداد سلول‌ها، یکنواختی اندازه سلول‌ها و میزان قطعه‌ قطعه شدن سیتوپلاسم (Fragmentation) را بررسی می‌کند.

روز سوم : مرحله ۶ تا ۸ سلولی

در روز سوم، جنین معمولاً به مرحله ۶ تا ۸ سلولی می‌رسد.

در این زمان، تقسیم سلولی با سرعت بیشتری ادامه پیدا می‌کند و سلول‌های جنینی که بلاستومرنامیده می‌شوند، قابل مشاهده هستند.

در ارزیابی جنین روز سوم، چند ویژگی اهمیت زیادی دارند:

تعداد سلول‌ها
یکنواختی اندازه بلاستومرها
میزان قطعه‌ قطعه شدن
منظم بودن تقسیمات سلولی
وجود یا عدم وجود چند‌هسته ‌ای بودن سلول‌ها

به‌ طور کلی، جنین ۸ سلولی با تقسیمات منظم و قطعه ‌قطعه شدن کم، از نظر مورفولوژیک ویژگی‌های مطلوبتری دارد.البته تعداد سلول‌ها به‌تنهایی معیار قطعی برای تعیین کیفیت جنین نیست.

روز چهارم : مرحله مورولا

در روز چهارم ، جنین وارد مرحله‌ای به نام مورولا ( Morula ) می‌شود.

در این مرحله، تعداد سلول‌ها افزایش پیدا می‌کند و سلول‌ها به یکدیگر نزدیک‌ تر می‌شوند.

این فرآیند فشرده شدن سلول‌ها، کامپکشن (Compaction) نام دارد.

در نتیجه این تغییرات، مرز بین سلول‌ها کمتر قابل تشخیص می‌شود و جنین به شکل یک توده سلولی فشرده درمی‌آید.

مورولا مرحله مهمی از تکامل جنین است، زیرا در این زمان نخستین تمایزهای سلولی آغاز می‌شوند و جنین خود را برای ورود به مرحله بلاستوسیست آماده می‌کند.

روز پنجم : تشکیل بلاستوسیست

روز پنجم یکی از مهم‌ترین مراحل رشد جنین در آزمایشگاه است.

در این روز، بسیاری از جنین‌های در حال رشد به مرحله بلاستوسیست (Blastocyst) می‌رسند.

بلاستوسیست ساختار پیچیده‌تری نسبت به مراحل قبلی دارد و از بخش‌های مختلفی تشکیل شده است.

هچینگ ( Hatching ) :

یکی از اتفاقات مهم در جریان تکامل جنین ، هچینگ ( Hatching ) یا خروج جنین از پوشش محافظ اطراف آن است.این پوشش در مراحل اولیه از تخمک و جنین محافظت می‌کند، اما برای شروع لانه‌ گزینی باید جنین از آن خارج شود.

بلاستوسیست پس از خروج از این لایه محافظتی، آمادگی بیشتری برای برقراری ارتباط با آندومتر یا همان پوشش داخلی رحم پیدا می‌کند. البته همه جنین‌ها در یک زمان مشخص از پوسته خارج نمی‌شوند و برخی ممکن است دیرتر این مرحله را طی کنند. گاهی جنین شناس با استفاده از دستگاه لیزر و بلافاصله قبل از انتقال جنین به رحم ، این شرایط را برای جنین فراهم میکند.